موضوع يك آيين پرستش انسانگرايي درآمده بود. در سال 1373 فلورانس پشيمان از بي‌عدالتي‌ و ناسپاسي نسبت به فرزند نامدار خويش‌، دوره‌هاي تدريس سالانه‌اي را به كمدي الاهي‌ تخصيص داد و بوكاچيو به‌عنوان نخستين مدرس تعيين شد. از جمله‌ٴ مدرسان بعدي‌، جوواني دا راوناي دوم بود كه مدتي سمت منشيگري پترارك را داشت و هم‌چنين فيليپو ويلاني مورخ بود. در سال 1375 بولونيا از فلورانس تقليد كرد و يك درس دانته‌شناسي به‌وجود آورد، كه نخستين مدرسش بنونوتو دي رامبالدي بود. نخستين شرح مفصل كمدي الاهي را همين‌ بنونوتو نوشته‌، كه به‌صورت هسته‌ٴ اصلي همه‌ٴ آثار بعدي درآمده‌است‌. بدين سان‌، در طي يك‌ قرن دانته به همان مقام والاي هومر و ويرژيل رسيد. زباني كه دانته به كار برده‌بود تقدس و مشروعيت يافت‌. انسانگرايي ايتاليايي زايده‌اي از انسانگرايي لاتيني و يوناني شد؛ در واقع‌ همان افراد تا مي‌توانستند، به مطالعه‌ٴ شاه‌كارهاي لاتيني و ايتاليايي و حتي يوناني مي‌پرداختند.
آثاري كه اين سه مرد عظيم به ايتاليايي نوشتند، در ابتدا براي عامه تأليف شده‌بود. در مورد دكامرون اين كاملاً مشهود است‌. ولي در مورد چكامه‌ها و پيروزي‌ها و حتي كمدي الاهي هم صدق‌ مي‌كند. اينك به اين آثار كلاسيك يك اثر كاتوليكي هم اضافه شده‌بود، محاورات (1378) كاتريناي سي‌ينايي‌، رساله‌اي در مورد حيات معنوي‌، يكي از پرشورترين آثاري كه در سده‌هاي‌ ميانه نوشته شده بود. اين يكي از تكان‌دهنده‌ترين مدارك آن ايام وحشتناك است‌، نه‌تنها به‌خاطر روٴياهاي جاندار مربوط به جهان ديگر و آينده‌، بلكه به‌خاطر حمله‌ٴ صريح و تندش به‌ كليساي تباه‌شده و رو به زوال‌. وي پس از پترارك بزرگ‌ترين منشآت‌نويس عصر خويش‌ بود؛ خوشبختانه مثل پترارك به سبك سيسرون نمي‌نوشت‌، بلكه به سبك خاص توسكاني‌ خودش مي‌نوشت‌.
زبان ايتاليايي براي مقاصد علمي هم به كار مي‌رفت‌، ولي خيلي كمتر از فرانسه‌. ايتاليايي‌ چنان به لاتيني نزديك بود كه نيازي به دوباره‌كاري در تأليف رساله‌هاي ايتاليايي احساس‌ نمي‌شد. ولي رساله‌هاي مجهول‌الموٴلفي در زمينه‌ٴ حساب‌، جبر و هندسه در دست است‌. مي‌توان يقين داشت كه بانكداران فلورانس و ساير شهرهاي پررونق براي خودشان و كاركنانشان‌ به وسايل محاسباتي نياز داشتند؛ هم‌چنين جدول‌هايي مي‌خواستند تا كار محاسبات را آسان‌تر كند. ولي چنين جدول‌هايي از اين دوره به‌صورت اصلي‌شان به‌دست ما نرسيده است‌؛ احتمال‌ دارد در اثر استفاده پاره شده‌باشند. جدولي كه در حدود 1340 توسط فرانچسكو بالدوتچي‌ پگولوتي براي بنگاه باردي فلورانس تنظيم شده بود، به‌صورت غيرمستقيم به‌دست ما رسيده است‌.
توضيحاتي براي نقاشان‌، پيكرتراشان و صنعتگران توسط چنينو چنيني‌، يوآنس آلكريتوس‌ و لورنزو گيبرتي تأليف شده بود، ولي اين آثار بيشتر مربوط به سده‌ٴ پانزدهم است تا چهاردهم‌.